- در مورد اينكه آيا جسم مركب است از ماده و صورت و يا فقط صورت محض است كه همان صورت جسميه باشد ميان حكما اختلاف است . شيخ اشراق قائل به نظر دوم است . دو برهان بر اين مطلب كه جسم مركب از ماده و صورت است اقامه شده است ، يكى برهان معروف « فصل و وصل » و ديگرى برهان « قوه و فعل » . برهان قوه و فعل اين است كه مىگويند جسم از حيثى بالقوه است و از حيثى بالفعل و اين دو حيثيت نمىتواند يكى باشد . پس جسم در ذات خودش داراى دو منبع است : يك منبع ، منبع قوه كه همان هيولاى اولى است و ديگر منبع فعليت كه همان صورت جسميه است . اين يك بحث دامنه دارى است كه مرحوم آخوند در جلد دوم اسفار ( چاپ قديم ) به تفصيل دربارهء آن بحث كرده است و در اينجا فقط اشاره‌اى مىكند . دو نتيجه گيرى علامهء طباطبايى آقاى طباطبايى دو نتيجهء ديگر هم از همين بيان مرحوم آخوند گرفته‌اند كه هر دو نتيجه البته درست است . يك نتيجه همان است كه ايشان در نوشته‌هاى خودشان خيلى روى آن تكيه دارند ، البته نه اينكه آن را به خودشان استناد بدهند بلكه به عنوان اينكه خود مرحوم آخوند كمتر اين استنتاج را كرده است . مرحوم آخوند چنين استنتاج كرد كه وجود دو حاشيه دارد : فعليت محض و قوهء محض . آقاى طباطبايى چنين استنتاج مىكنند كه حركت طبيعت از ماديت محض شروع مىشود و به مجرد پايان مىپذيرد . اين بحث در باب غايات مخصوصاً در باب حركت جوهريه خيلى مفيد است . وقتى به مرحلهء تجرد رسيد و در صدف خودش گوهر مجرد را پرورش داد اين پايان حركت است و باز حركت به نوع ديگرى شروع مىشود . نتيجهء ديگرى كه ايشان مىگيرند و آن نتيجه هم نتيجهء خوبى است اين است كه مىگويند همان‌طور كه شما نتيجه گرفتيد كه جسم مركب از ماده و صورت است ، يك نتيجهء ديگر هم مىتوانيد بگيريد و آن اين است كه نوع تركب جسم از هيولى و صورت ، تركب اتحادى است نه انضمامى . مرحوم آخوند در جلد دوم اسفار ( چاپ قديم ) در اواخر جواهر و اعراض بحث بسيار مفصلى در اين زمينه دارد كه آيا تركيب جسم از هيولى و صورت تركيب انضمامى است يا اتحادى ؛ آيا هيولى و صورت مانند دو امرى هستند كه در كنار يكديگر قرار گرفته و به يكديگر ضميمه